Selen – pierwiastek życia?

Selen jest pierwiastkiem chemicznym należący do mikroelementów. Został odkryty w 1817 r. przez szwedzkiego chemika J. Berzeliusa. Nazywany jest pierwiastkiem życia, ponieważ jego obecność w naszym organizmie jest niezbędna do jego prawidłowego funkcjonowania. Zlokalizowany jest w nerkach, wątrobie, śledzionie, trzustce, tarczycy, sercu, mózgu, płucach, kościach i mięśniach szkieletowych, gdzie tworzy selenobiałka.

Wchłanianie selenu
Selen wchłaniany jest głównie w dwunastnicy, ale też w jelicie ślepym i okrężnicy. W postaci organicznej: selenemetioniny (połączenie z aminokwasem metioniną) zostaje wchłonięty przez jelitowy przekaźnik metioniny, a w postaci selenocysteiny (połączenie z aminokwasem cysteiną) przez przenośnik cysteiny, co stanowi główną drogę dostarczania selenu z produktów spożywczych do organizmu. Jeśli występuje w postaci nieorganicznej seleninu i selenianu jest wchłaniany w mniejszym stopniu ze względu na konkurencję z siarczanami. Dodatkowo wchłanianie i wykorzystywanie seleninu jest większe, a wydalanie z moczem mniejsze w porównaniu do selenianu. Na wchłanianie selenu mogą też mieć wpływ inne składniki diety, jak witaminy A, C i E, ale mechanizmy te nie są do końca poznane. Po wchłonięciu selen w postaci związków nieorganicznych jest redukowany do selenku przez glutation i reduktazę glutationową, a następnie przenoszony do krwi, głównie w połączeniu z lipoproteinami bardzo małej gęstości, z kolei zaś selenometionina jest częściowo przenoszona w połączeniu z frakcją albumin.

Selen a tarczyca
Tarczyca w przeliczeniu na gram tkanki jest narządem o najwyższej zawartości selenu ze względu na obecność selenoprotein. Niedobór selenu może spowodować niedoczynność tarczycy, Hashimoto, chorobę Gravesa-Basedowa, wola tarczycy, zmiany guzkowe w tarczycy. Uczestniczy on w konwersji hormonów tarczycy, za pomocą dejodynaz – wpływa na przekształcenie tyroksyny w trójjodotyroninę, która m.in. umożliwia metabolizm składników odżywczych, dlatego jego niedobór może też powodować spowolnienie metabolizmu i zwiększenie masy ciała. Selen zmniejsza atak autoimmunologiczny na tarczycę, ponieważ ma zdolność usuwania nadtlenku wodoru, jeśli jest w nadmiarze produkowany przez peroksydazę enzymatyczną przekształcającą jodek w jod. Im więcej w naszej diecie jest jodu, tym większa jest produkcja nadtlenku wodoru i tym więcej potrzeba selenu, żeby go zneutralizować. Przyjmowanie dużych dawek jodu przy niedoborze selenu może doprowadzić do zbyt wysokiego poziomu nadtlenku wodoru, a tym samym do stanu zapalnego i destrukcji tarczycy. Jednocześnie prowadzi to też do zwiększonej produkcji przeciwciał, kumulacji limfocytów, zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego i ataku autoimmunologicznego, ponieważ organizm nie może odróżnić własnych komórek od obcych. Suplementacja selenem może zredukować przeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej (anty-TPO) oraz przeciwko tyreoglobulinie (anty-TG) w autoimmunologicznym zapaleniu tarczycy typu Hashimoto. Ma on tutaj działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Większość pacjentów odczuwa wtedy też poprawę nastroju, lepszy sen oraz mniejsze zmęczenie.

Inne funkcje selenu:
1. Antyoksydant chroniący błony komórkowe przed uszkodzeniem przez wolne rodniki.
2. Obecność w licznych selenobiałkach i enzymach np. peroksydaza glutationowa, dejodynazy jodotyroninowe, reduktaza tioredoksyny, syntetaza selenofosforanowa.
3. Bierze udział w procesach metabolicznych komórki, rozkładzie nadtlenku wodoru, nadtlenków lipidowych.
4. Toksyczne metale ciężkie (np. ołów, rtęć, kadm, arsen) mogą wiązać się z selenem, dzięki czemu przestają być szkodliwe – tworzą z nim nieaktywne nietoksyczne kompleksy.
5. Wystarczająca ilość selenu w organizmie może unieczynniać niektóre rodzaje wirusów, np. wirus HIV.
6. Uczestniczy w odzyskiwaniu kwasu askorbinowego z jego utlenionych metabolitów, a także w kształtowaniu odporności organizmu.
7. Może mieć wpływ na obniżenie ryzyka zachorowania i rozwoju niektórych nowotworów np. jelita grubego, prostaty, płuc, żołądka, przełyku, krtani. Wpływa na prawidłową apoptozę komórek (śmierć), ich proliferację i wzrost.
8. Poprawia funkcje poznawcze.
9. Jest niezbędny do powstawania i rozwoju spermy, poprawia ruchliwość plemników.
10. Przyspiesza regenerację komórek.
11. Ma działanie przeciwzapalne.
12. Wspiera pracę układu odpornościowego poprzez wzrost liczy limfocytów.

Do czego mogą doprowadzić niedobory selenu:
1. Utrudniona obrona przed stresem oksydacyjnym.
2. Problemy z prawidłową przemianą hormonów tarczycy.
3. Uszkodzenie serca, choroby serca.
4. Kardiomiopatia (choroba Keshan – zwyrodnienie mięśnia sercowego).
5. Osteoartropatia (choroba Kaschin-Becka – zmiany kostno-stawowe, degradacja chrząstki).
6. Osłabienie mięśni.
7. Zahamowanie wzrostu u dzieci.
8. Zapalanie stawów.
9. Stwardnienie rozsiane.
10. Przedwczesne starzenie się.
11. Uszkodzenie wątroby, nerek, trzustki, układu rozrodczego i nerwowego.
12. Zwiększa ryzyko chorób nowotworowych.
13. Osłabienie funkcjonowania układu odpornościowego.
14. Może zwiększać prawdopodobieństwo poronienia lub przedwczesnego porodu.
15. Może poprawiać nastrój, poprzez wpływ na komórki układu nerwowego i neurotransmitery.

Tak samo jak i niedobór, tak też nadmiar selenu może być szkodliwy. Może dojść do selenozy, czyli zatrucia selenem. Spowodowane może to być zbyt dużym stężeniem selenu w wodzie i żywności, ale też przedawkowaniem suplementów. Wśród objawów wyróżnia się:
1. Depresję,
2. Nerwowość,
3. Niestabilność emocjonalną,
4. Zaburzenia wzrostu,
5. Zaburzenia budowy włosów i paznokci (wypadanie włosów, łamliwość paznokci),
6. Zmiany dermatologiczne,
7. Problemy trawienne,
8. Nudności,
9. Wymioty,
10. Czosnkowy zapach oddechu,
11. Zwiększona potliwość,
12. Bolesność mięśni,
13. Zaburzenia funkcjonowania układu nerwowego.
Przyjmowany w nadmiarze selen może też doprowadzić do powstania cukrzycy typu II oraz insulinooporności. Może również obniżać poziom trójjodotyroniny u mężczyzn. Przyjęto, że niedobór selenu w organizmie człowieka występuje wówczas, gdy poziom tego pierwiastka w osoczu jest równy lub spada poniżej 85 μg/l.

Gdzie znajdziemy selen?

Źródła selenu w diecie
Orzechy brazylijskieJednak to są takie orientacyjne dane. Mówi się, że najlepszym źródłem selenu są orzechy brazylijskie (nasiona orzesznicy wyniosłej), jednak zawartość selenu może tu być naprawdę różna w zależności od regionu i rejonu ich uprawy. Największą zawartość selenu mają orzechy ze Wschodniej Amazonii, Brazylii i Amazonii Zachodniej (220-118 mcg na sztukę). Natomiast w Polsce mamy głównie orzechy z Boliwii, gdzie jest ok. 8 mcg selenu w jednym orzechu. Ogólnie również zawartość selenu w produktach spożywczych zależy od gatunku rośliny, sposobu karmienia zwierząt, zawartości pierwiastka w środowisku, obróbki technologicznej itd. Biodostępność selenu z produktów roślinnych jest mniejsza, znacznie lepiej przyswajany jest selen z białka, a więc głównie z produktów zwierzęcych: mięsa, żółtka jaj, ryb i owoców morza. Waha się ona od 2% z nabiału do nawet 85% z produktów zbożowych, ale ogólnie przyjmuje się, że jest to ok. 55%.

Suplementacja selenu
Zalecana dobowa dawka selenu RDA dla kobiet wynosi 55 mcg, zaś dla mężczyzn 70 mcg. Jednak niektóre badania mówią, że dawka terapeutyczna wynosi ok. 150-250 mcg selenu w postaci selenometioniny. Jednak zależy to też od danej osoby, jej problemów zdrowotnych, stanu zdrowia, płci, wagi itp. Mówi się, że dawki powyżej 900 mcg na dzień mogą być toksyczne. Dodatkowo selen w postaci suplementu powinien być przyjmowany sam i z dala od posiłku, ewentualnie z witaminą E. Najbardziej korzystne jest indywidualne dobranie dawek selenu dla każdej osoby na podstawie badania poziomu selenu w surowicy. Z suplementacją selenem należy uważać mając mutację genów BARCA1 i BRCA2, które zwiększają predyspozycję zachorowania na raka piersi i raka jajnika. Wysokie stężanie selenu zwiększa możliwość zachorowania.

Pamiętajmy jednak, że pojedynczy minerał w postaci suplementu nie działa tak dobrze, ponieważ jest odizolowany. Każdy minerał jest najskuteczniejszy, kiedy towarzyszą mu wszystkie inne minerały i związki śladowe, co można znaleźć tylko w nierafinowanym, pełnowartościowym pożywieniu. Tak więc najważniejsze jest to, jak się odżywiamy na co dzień.

Bibliografia:
1. Włodarek D., Lange E., Kozłowska L., Głąbska D., „Dietoterapia”
2. Pitchford P., „Odżywianie dla zdrowia”
3. Jaworska K., Lener M., Jakubowska A. i wsp.. „Selen w prewencji raków”
4. Karwat., „Rola selenu i selenoprotein w organizmie ludzkim”
5. Zagrodzki P., Kryczyk J., „Znaczenie selenu w leczeniu choroby Hashimoto”
6. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11846167
7. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2841842
8. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4377864/
9. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10963212
10. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23046013
11. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26305620
12. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1424183
13. http://jsite.uwm.edu.pl/articles/view/1030/
14. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28639965
15. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18258628
16. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22749175
Wydrukuj

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *